Deliilyas Beldesi Tarihi

Deliilyas ismi, Şam Bayadı Türkmen aşiretine mensup bir oba ismidir. Türkmen aşiretleri Halep ve Şam Bölgesi’nden baharın gelmesiyle birlikte göç ederek, Deliilyas’ın bugünkü topraklarına geliyorlar ve bu toprakları yaylak olarak kullanıyorlardı. Bu göçebe yaşam yüzyıllardır devam etmekteydi. 1548 tarihinde Sivas’ın güneyinde Gürün, Kangal ve Tonus Nahiyeleri’ni kapsayan bölgede Yeniil Sancağı adı altında bir sancak kurularak burası Halep ve Şam’dan otlak ve yaylak amacıyla bu bölgeye gelen Türkmen aşiretlerinin iskan sahası olarak belirlendi.
Aynı zamanda bu topraklar; II. Selim’in hanımı ve III. Murad’ın annesi olan Nurbanu Sultan (diğer adıyla Atik Valide Sultan) tarafından satın alınarak vakfedilmiş bir bölge idi.  Bu toprakları yaylak olarak kullanan konar- göçer Türkmenlerden alınan vergiler, Vakfın Üsküdar’da bulunan hayır eserlerine ve burada görev yapan memurlara gittiği için bu bölgeye Üsküdar Toprağı, bölgeyi yaylak olarak kullanan Türkmenlere de Üsküdar Türkmeni denilmekteydi.
Yazılı kaynaklarda Deliilyas ismine ilk defa Kanuni Sultan Süleyman zamanında yazılan 1548 tarihli Yenil Kazası Tapu Tahrir Defterlerinde rastlıyoruz.
Osmanlı Devleti İdari teşkilatlanmasına göre Sivas Vilayeti’nin Yeniil Sancağı’na bağlı Kara Tonus Nahiyesi’nin bir köyü olarak görünen Deliilyas “Karye-i Karacaşehir nam-ı diger Deliilyaslu”olarak kayıtlara geçmiştir. Bu belgelerden anlıyoruz ki Deliilyas’ın Kurulu olduğu köyün asıl adı; Karacaşehir’dir. Deliilyas isimli Türkmen obası buraya iskân edildiği için daha sonra Deliilyas Köyü olarak isim almıştır.
Yine, 1548 tarihli Tapu Tahrir Defteri’nde ;”Der Liva-yı Bozok Mezra-yı Karacaşehir cemaat-i Şambayadı, kadimi sürüyle cemaati mezbure ziraat ederler”yazmaktadır. Bunun açıklaması şudur: Bozok Sancağı (o tarihlerde Akdağ Kazası’nda bulunan Bozok, Sancak merkezi idi ve Gürün, Kangal, Tonus, Emlak, Gedik, Maden, Sorgun, Çayırşeyhi, Yozgat gibi nahiyeler bu sancağa bağlı bulunmaktaydı)’na bağlı Karacaşehir köyü (Deliilyas) Şambayadı boyuna mensup Deliilyas Obası eskiden beri koyun sürüsüyle burada bulunurlar ve bu bölgenin arazisini ekip biçerler.
Bu tarihten önceleri Bozok Sancağı’na bağlı olarak bu bölgede göçebe olan Türkmen aşiretleri, kışın Şam ve Halep bölgelerine giderler, bahar gelince de yaylak olarak kullandıkları bu bölgelere tekrar gelirlerdi. Ve bu bölgenin arazilerinde koyun, kuzu ve diğer hayvanlarını otlatır, arazisini ekip - biçerlerdi. Sonbaharda da kışı geçirmek üzere tekrar sıcak iklimlere yani Şam taraflarına giderlerdi. 1548 Tarihinde Yeniil Kazası’nın kurulmasıyla birlikte bu kazaya bağlanan Türkmen aşiretleri arasında Deliilyaslı obası da bulunmaktadır. Bu defterde yazdığına göre; Deliilyas’a yerleşen Türkmenler, Bayat Boyu’na mensupturlar. Bayat boyu, Oğuz Türkleri’ninden olup, Bozoklara mensup Günhan’ın ikinci oğludur. Şambayadı Anadoluda konar-göçer Türkmenlerden Bozulus Türkmenlerinin bir koludur.
Yine, Yeniil Kazası’nın 1583 tarihinde yazılan Tapu Tahrir Defteri’nde Deliilyasla ilgili daha ayrıntılı ve geniş bilgiler bulunmaktadır. Deliilyas Köyü’nün bu tarihlerde Konar-göçerlikten yerleşik hayata geçtiğini görmekteyiz ki, Kanuni Sultan Süleyman zamanında konar göçer Türkmen aşiretlerinin iskanı için fermanlar ve kanunnameler çıkarılmıştı ve bu kanunnamelere göre de Konar göçer Türkmen aşiretleri yaylak olarak kullandıkları yerlere, yaylak alanlarına iskan edilmekteydiler.
1583 tarihinde yani, Sultan III. Murad zamanında yazılmış olan Tapu Tahrir Defteri’nde Karacaşehir Köyü diğer adıyla Deliilyas Köyü ve köyde bulunan şahıslar şu şekilde geçmektedir:
Bu tarihte Deliilyas Köyü’nde bulunan hane reislerinin isimleri de şunlardır:
Mursal oğlu Salur
Salur oğlu Ali
Ali oğlu Satılmış
Veli oğlu Salur
Salur oğlu Hasan
İsmail oğlu İsa
İsmail kardeşi Durmuş
Durmuş oğlu Mustafa
İsmail oğlu Bayram Ali
Hızır oğlu Musa
Hızır oğlu Kara
Delil kardeşi İsmail
Mehmet oğlu Ümmet
Ümmet oğlu Mehmet
Mehmet oğlu Haydar
Türkan oğlu Veli
Türkan oğlu Ali
Türkan kardeşi Hakverdi
Türkan kardeşi Süleyman
Süleyman oğlu Emirhan
Oramış oğlu Oramış
Ahmet oğlu Çalapverdi
Çalapverdi oğlu Ahmet
Ahmet oğlu Semanverdi
Ali oğlu Yenal
Yenal oğlu Cuma
İlyas oğlu Hasan
Hasan oğlu Ümmet
İlyas oğülu Mehmet
Halil oğlu Mehmet
İlyas oğlu Haydar
Haydar oğlu Korkmaz
Korkmaz Kardeşi Ürkmez
Yahya oğlu Allahverdi
Musa oğlu Mustafa
Sevindik oğlu Musa
Ahmet oğlu Üveys
Seman oğlu Musa
Musa oğlu Mehmet
Şahveli oğlu Hamza
Hamza oğlu Şahveli
Şahveli oğlu Ulu
İbarahim oğlu Haydar
Haydar oğlu Süleyman
Süleyman oğlu Adak Ali
Haydar oğlu İbrahim
İbarahim kardeşi Mehmet
Amet oğlu deli Şahi
Hamis oğlu Bayram Hoca
İlyas oğlu Hüseyin
Hüseyin oğlu Selimi
Selimi kardeşi Tenrıverdi
Hızır oğlu Yusuf
Ahmet oğlu Deli Mehmet
Delimehmet oğlu Ümmet
Şah Alşi oğlu Hakverdi
Yunus oğlu Seydi
Hasan oğlu Hüdaverdi
Haydar oğlu Hamza
Şahsuvar oğlu Semanverdi
Şahsuvar oğlu Ali
Ali kardeşi Cafer
Hace oğlu Ali
İsmail oğlu Hakkulu
Toplam şahıs sayısı:64
Evli:43
Bekar:17
Kethüda (Muhtar):1
İmam:2
Pir(Köyün yaşlısı):1
Deliilyaslı Köyü’nde buğday, arpa yetiştirilmekte olup halkın geçim kaynağı koyunculuktur.
1630–31 tarihlerinde Yağızözü, Gaziler mağarası, Çiğdem, Kurtlu kaya, Muşalim, Ağcalı Kantariz, Berdamı, Yakalı, Firuzviranı köyleriyle beraber Dergâhı Âli sipahilerinden Ali Bey ve Ahmet Bey’e 6 müd, 1641–42 tarihlerinde de 2 müd Buğday mukataa vergisi vermişleridir.
1845 tarihli Vergi Defteri niteliğindeki Maliye kayıt defterinde Deliilyas Köyü 61 hane olup Nüfusu ise 300 civarındadır. Deliilyas’ın geçim kaynağı Tarım ve hayvancılıktır. Bu tarihlerde Köyde yaşayan aile reislerinden bazıları şunlardır:
Hacı Ali Kethüda, kardeşi Musa, amcası oğlu Hasan
Abbas oğlu Emin ve kardeşi Ahmet
Tekkelioğlu Mehmet ve kardeşi Murtaza
Kürt Süleyman oğlu Ali ve kardeşi İbrahim
Karaosmanoğlu Mehmet kethüda
Hacıların Osman ve Mustafa
Kadının oğlu Ahmet ve kardeşi Ali ve Mustafa
Abdurrahman oğlu Halil
Çerçi oğlu Molla Abdülkadir
Katırcınını oğlu Mehmet ve kardeşi Ahmet
Kelbekir oğlu Yusuf
Gök Ömer oğlu Osman
Öksüz oğlu ve kardeşi Hasan ve Mehmet
Baltalı oğlu Hüseyin
İllez oğlu Kel Hasan
İncenin oğlu İbrahim
Darıcı oğlu Bekir
Haydar oğlu Cafer
Hacı ömer oğlu Halil
Deli oğlu Halil
Tavşan oğlu Çakır
Veli oğlu Halil
Mehmet oğlu Hacı
Sungur oğlu Abdullah ve ve biraderleri İbrahim ve Hüseyin
Sungur oğlu Mehmet
Serdar oğlu Halil
Çırak oğlu hüseyin
Bıçak Osman
Öksüz oğlu Sadık ömer ve kardeşli Numan
Pir oğlu Osman
Durdu oğlu Ömer
Gök ömerin Bekir
Çeribaşı oğulları Abdurrahman, Hüseyin ve Mehmet
Çakı ömerin oğlu abdullahve kardeşi Ömer
Pir oğlu Abdullatif ve kardeşi Sadık
Ağoğlakoğlu Köse Mustafa ve Ömer
Küçük oğlu Abdulkadir
Demirci oğluMehmet
Tavşan oğlu Ömer
Abdurrahmanoğlu mikdad
Kılavuzoğlu Hüseyin
Çağırganlı oğlu Mehmet
Mehmet oğlu abdurahman
Ciboğlu Hasan
Abdulkerim oğlu Boz Mustafa
Deliilyas Köyü’nde Bozok sancağı içerisinde yaylayan birçok Türkmen taifeside iskân edilmiştir.
4 Nisan 1754 tarihli bir mahkeme kaydında Deliilyas köyünde Türkmen ve aynı zamanda seyyid sülalesinden gelme Mehmet’in veraset davasında konu şu şekilde geçmektedir:
Yeniil kadısına ve yeniil hass-ı voyvodasına hüküm ki,
Yeniil kazası muzafatından Tonus Nahiyesi’ne tabi Deliilyas nam karyeden Türkmen taifesinden saadat-ı kiramdan es-seyyid Mehmet (zide şerefihu) gelip ,bunun babası Cafer nam kimesne bundan akdem  1160 senesinde fevt olup karye-i mezburede vaki mülk menzil ve derununda olan emval ve eşya ,koyun ve kuzu vesair terekesi eda-yı şer’i ile buna intikal etmiş iken karye-i mezbureden müteveffa-yı mezburun oğlunun oğlu Osman nam kimesne zuhur ve şart-ı süluk ve müteveffa-yı mezbur hayatında zikrolunan emlak ve eşya ve hayvanan vesair terekesini bana hibe etmiş idi deyu beyan eylediği murur-u hamiyet ibrazıyla  hilaf-ı şer’i şerifi fuzuli zabt edip kadr-i külli eyledigin ve bu babda davasına muvafık şeyhülislamdan fetva-yı şerife verildigin bildirip mucebince şer’i ile görülüp babasından müntakil ol miktar hakkı alıverilip  icra-yı şer’i ve ihkak-ı hak olunmak babında emr-i şerifim rica eylediği ecilden mahallinde şer’i ile görülmek için yazılmıştır. 1167  cemaziye’l ahir 10(Miladi:1754 nisan 4)
Günümüz Türkçesiyle :
Yeniil kazasına bağlı Tonus Nahiyesi’nin Deliilyas Köyü Türkmenlerinden seyyid Mehmet gelip şöyle demiştir; babam Cafer 1160 senesinde öldüğünde evi, eşyaları, koyun, kuzu gibi terekesi bana miras kalmış idi. Kardeşimin oğlu Osman  ortaya çıkıp dedesinin hayatta iken eşyalarını kendisine hibe ettiği iddiasıyla eşya ve hayvanları zorla zabtetmiştir. Kendi elinde şeyhülislamdan fetva olduğunu belirterek babasından kalan mirasın alınarak kendisine verilmesi için emri şerifimi rica eylemektedir. Davanın mahallinde hukuka uygun muhakeme edilmesi için bu emrim  yazılmıştır.  4 Nisan 1754
Yine Mahkeme kayıtlarına yansıyan çeşitli davalardan iki tanesi de şu şekildedir:
Sivas valisine ve Yeniil kadısına ;
Yeniil kazası muzafatından Tonus Nahiyesi’ne tabi Deliilyas nam karyeden İshak oğlu Bekir ve karındaşları Ömer,Osman , İbrahim ve Hamza nam kimesneler ile Hatice,Aişe ,Reyhan ve Sühre nam hatunlar gelip bunların murisleri İshak oğlu demekle maruf Hamza nam kimesne kendi halinde hilafı şer’i şerif kimesneye vad’ı ve teaddisi yok iken yine karye-i mezburdan Çeribaşı Mahmut ve Hacıkubatoğlu Abdulkadir ağa ve Hacıkubatoğlu Hasan ve Çeribaşı Mahmut demekle maruf kimesneler hevalarına tabi birkaç nefer kimesneler ile yekdil ve 1160 senesinde hilaf-ı şer-i şerif  murisleri mezbur Hamza’yı  aleti ceriha ile darb va katl ve özrü külli eyledikleri deyu yanında davalarına muvafık Şeyhulislamdan feteva-yı Şerifeleri bulunduğun bildirup,mucebince şer’i ile görülüp ber muceb-i feteva-yı şerife icra-yı şer’i ve ihkak-ı hak olunmak babında emr-i şerifim reca eyledikleri ecilden mahallinde şer’i ile görülmek için yazılmıştır.1168 Recep 10 (Sivas ahkam:5 s:284 h:4)
 Yeniil kazasına bağlı Tonus Nahiyesi’nin Deliilyas Köyü’nden İshak oğlu Bekirve kardeşleri,ömer, osman, İbrahim ve Hamza isimli şahıslar ile Hatice,Aişe ,Reyhan ve Sühre isimli  hatunlar gelip bunların mirasçıları İshakoğlu demekle bilinen Hamza isimli şahıs  kendi halinde kimseye zarar ve ziyanı yok iken, Yine Deliilyas Köyü’nden Çeribaşı Mahmut, Hacıkubatoğlu Abdulkadir Ağa, Hacıkubatoğlu Hasan ve Çeribaşı Mahmut demekle maruf kimesneler kendi heva ve heveslerine tabi birkaç kişi ile bir olup,  1160 senesinde haksız olarak  Hamza’yı  bıçak ile yaaralayıp öldürdüklerinden , sözkonusu suçluların yargılanarak adaletin yerine getirilmesini istemektedirler. Tarih:1755
Yine bir başka mahkeme kaydında:
Yenil Kadısına ve Yenil hass-ı voyvodasına hüküm ki;
Kaza-yı mezbur müzafatından Tonus Nahiyesi’ne tabi Deliilyas nam karyeden Ziya oğlu Bekir nam kimesne gelip kaza-yı mezbure tabi  Kadımağara nam karyeden Küfelioğlu Hızır nam kimesnenin kızı Aliye nam bikr-i baliğa-yı rızasıyla şuhud-u mahsusunda malumu’l miktar akçe mihr-i tesmiyesiyle marifeti şer’i ile kendiye akd-i nikah idup,alup, zifaf murat eyledikte şeran dahl olunmak icap etmeyip ve nikah üzre nikah sahih değil iken mezkur Kadımağara karyesinden Çögüşlüoğlu karga Veli demekle maruf kimesne zuhur ve hevasına tabi Çeribaşı Mahmut ve Hacıkubatoğlu Abdulkadir Ağa ve Çolak Hasan ve Çeribaşıoğlu sağır Ömer demekle meşhur kimesneler ile yekdil ve mezbureyi tekrar kendiye hilaf-ı şer’i şerif akd ve zabt ve buna vermeyup gadr eylediğin ve bu babda davalarına muvafık feteva-yı şerifesi olduğun bildirup mucebince şer’i ile görülüp menkuhası mezbure alıverilmek babında emri şerifim rica  eylediği ecilden mahallinde şer’i ile görülmek için yazılmıştır  1168 Recep 10 (Sivas ahkam :5 s:285 h:4)
Yeniil kazasına bağlı Tonus Nahiyesi’nin Deliilyas Köyü’nden Ziya oğlu Bekir isimli şahıs, Kadımağara Köyü’nden  Küfelioğlu Hızır’ın kızı Aliye’yi kendisine nikah eyledikten sonra, yine  Kadımağara köyünden Çögüşlüoğlu Karga Veli isimli şahıs  ortaya çıkarak kendi  heva ve hevesine uyan Çeribaşı Mahmut, Hacıkubatoğlu Abdulkadir Ağa, Çolak Hasan ve  Çeribaşıoğlu sağır Ömer demekle meşhur kimseler ile birlikte Aliy’yi  kaçırarak, kanun ve şeri şerife aykırı olarak kendine nikah etmiştir.Nikahlısının bu şahsın elinden alınarak kendisine verilmesi için mahallinde muhakeme edilmesini istemektedir Tarih:1755 
Deliilyas, bugün Sivas’ın Altınyayla İlçesi’ne bağlı bir Belde konumundadır.
Deliilyas Belediyesi 1965 yılında kurulmuş ve ilk Belediye Başkanı İsmail Hakkı AKBULUT zamanında elektrik ve suya kavuşmuştur. Geçmişte parlak dönemler yaşayan Deliilyas’ta Karakol halkın rahatsız olması nedeniyle kaldırılmış, Siyasi nedenlerle ilçe olma hakkını kaybetmiş, Önemini yitirmesi nedeniyle bezir yağı fabrikası kapanmış ve birçok kurum kapatılarak Deliilyas’ın gelişmesine darbe vurulmuştur.  Geçmiş Dönemlerinde Belediye Benzinliği, Hamam, Fırın, Kaynak Atölyesi, Halı Kursu, Marangoz Atölyesi, TEK Şubesi, Halk Kütüphanesi gibi kurumlar hizmet verirken bugün hiç biri kalmamış ve tarihin karanlık sayfalarında yerini almıştır. İki doktoru, ambulansı, arazi taşıtı, ebesi, hemşiresi, sağlık memuru bulunan sağlık ocağı kapatılmıştır.

Deliilyas’ta Şu anda Belediye, İlkokul, Tarım Kredi Kooperatifi dışında resmi kurum bulunmamaktadır. Beldede yedi bakkal, bir tüpçü, bir hırdavatçı hizmet vermektedir. Beldenin önemli sorunlarından biri işsizlik, diğeri de doktor ve sağlık personelinin olmamasıdır. İl özel idaresine ait halı kursu binası beş yıl süreyle okula devredilmişti. Son durumu hakkında bilgimiz bulunmuyor.
Kasaba halkının çoğu tarım ve hayvancılıkla uğraşır. Belde ve il dışına çok sayıda göç veren Deliilyas’ın göç sebeplerinin başında işsizlik ve öğrenciler gelir. Gençlerin büyük bir çoğunluğu iş için İstanbul’u tercih eder. Altın ve asfalt, beldenin gözde meslekleri arasındadır. 2005 yılı içerisinde Yeşilyurt mahallesine kurulan pompa istasyonu nedeniyle de bir çok gencimiz geçici de olsa çalışma imkanı bulmuştur. Bunun dışında Sarissa (Kuşaklı) kazısında çalışmalar sonlandırılmıştır.
Beldenin iki barajı ve ağaçlık alanları piknik yapmaya gelenleri ağırlamaktadır.  Belediye Değirmeni haftanın yedi günü, gece gündüz hizmet vermekte, son sistem makinelerle un, bulgur, yarma ve hayvan yemi öğütülmektedir. Beldenin çevre düzenlenmesi ve alt yapısının büyük bir bölümü Mustafa ERDEMLİ zamanında yapılmış ve aynı dönemde yerel tv istasyonu ile dört kanal yansıtılmıştır. Beldede bir cami ve kuran kursu bulunmaktadır. İlçe Müftülüğü tarafından her yıl bayanlar için bayan hoca getirilmektedir.
Beldemizin eğitim düzeyi oldukça iyidir, birçok öğretmen, doktor, hâkim, avukat ve hatta milletvekili yetişmiş, devletin çeşitli kurumlarında görev almışlardır.
Beldede bulunduğu bölge itibariyle kışlar çok soğuk geçer. Yazlar ise sıcaktır ama fazla uzun sürmez. Tarım ürünü olarak en fazla Buğday, arpa, çavdar ve pancar yetiştirilmektedir. Sulama göletlerinin yapılmasından sonra Pancar ekimi köylünün geçim düzeyini bir miktar artırmıştır. Nadir olarak patates ekimi yapılır. Halkın hayvancılıkla uğraşması nedeniyle yem bitkileri yetiştirilir. Son yıllarda sera ürünleri de yetiştirilmektedir.
Toprak evler zamanla yerini betonlaşmaya bırakmaktadır. Hayvancılık ile uğraşan halkın yerleşim yeri içerisinde bulunan ahırları birçok sorunu beraberinde getirmekte ve hem görüntü, hem de sağlık açısından zararlı olmaktadır.
Deliilyas’ın tanınmasında önemli unsurlardan birisi de Celal Oğlan (İpek Mendil) Türküsünün bu topraklardan doğmasıdır. Ayrıca çok sayıda Türkü, Ağıt ve şiir derlenmeyi beklemektedir.

Çevre Köyler

Mahalleler

Muhitler

Gazmağara

Alaca

Sasılı

Başören

Paşaköy

Badığin

Tonus

Hamzalı

Velininevi

Yukarı Mahalle

Alıçlık

Arapdede

Bayır

Bostanbaşı

Büyük Yalçı

Çamırca

Çatalçayır

Çorak

Davullu

Devederesi

Dolay

Düğnükkaya

Efenoğlu

Ellez Öreni

Gavurçayırı

Hacıynoğlu

Karatepeler

Kepez

Kırcı

Körpınar

Kulmaçlar

Kurtderesi

Kuş Tepesi

Küçük Yalçı

Küsülü

Mastığındüzü

Mürket

Örenin Suyu

Patlacınındere

Sulumağra

Tecerdağı

Tükenmez

Tuztaşı

Ulusuluk

Ustacoğlu

Uva(Ova)

Yargırağı

Yayla

Yircekuyu